Onderpresteren (deel 1) – Oorzaken

Het Nederlandse onderwijs wordt veelal op het niveau van de gemiddelde leerling aangeboden. Leerlingen die meer- of hoogbegaafd zijn worden hierdoor vaak genoodzaakt zich bezig te houden met kennis en vaardigheden die zij reeds beheersen en moeten vaak werk doen dat ver beneden hun daadwerkelijke niveau ligt. Hierdoor vervelen ze zich vaak en vinden weinig uitdaging. Ook komen ze hierdoor niet in een echte leerstand. De gevolgen hiervan kunnen heel divers zijn en variëren van gemiddelde of slechte prestaties, tot vroegtijdig schoolverlaten en ernstige psychische, fysieke en/of emotionele problemen. Door steeds stof aangeboden te krijgen in hun actuele zone van ontwikkeling leren zij niet hoe zij moeten leren en deze vaardigheden kunnen zij later vaak ook niet meer goed aanleren. Ook lopen zij het risico geen metacognitieve- en studievaardigheden aan te leren en op het minder goed ontwikkelen van hun executieve functies.

Belangrijk dus om onderpresteren te signaleren, voorkomen en verminderen. In de komende tijd zal ik in verschillende artikelen de belangrijkste punten op het gebied van onderpresteren bij (hoog)begaafde leerlingen bespreken. Onder onderpresteren versta ik “Het langdurig minder presteren dan op basis van de aanwezige (ontwikkelings)mogelijkheden verwacht mag worden, zonder dat er sprake is van een (versluierde) leer-, ontwikkelings- en/of persoonlijkheidsstoornis.” Allereerst zal ik ingaan op de oorzaken van onderpresteren. Kennis hebben van de oorzaken van onderpresteren is belangrijk voor het vroegtijdig signaleren van onderpresteren en voor het bepalen van de juiste, effectieve aanpak om het onderpresteren te verminderen.

Onderpresteren ontstaat vaak door een samenloop van factoren, zo leiden bijvoorbeeld slechte ouderlijke vaardigheden niet direct tot onderpresteren, maar wel als deze bijvoorbeeld samenhangen met weinig structuur en controle thuis en een slecht emotioneel klimaat in het gezin.

Factoren bij het kind
Wanneer je naar het kind kijkt zijn er verschillende factoren aan te wijzen die bijdragen aan het ontstaan van onderpresteren, bijvoorbeeld een externe locus of control, een fixed mindset, een slecht zelfconcept en een negatief zelfbeeld, sterke behoefte aan sociale acceptatie, weinig organisatorische en studievaardigheden (dit heeft zelfs een directe samenhang met onderpresteren), zwakke executieve en metacognitieve vaardigheden, weinig zelfdiscipline en onvoldoende gevoelens van verantwoordelijkheid.

Factoren vanuit de thuissituatie
In de thuissituatie zijn verschillende factoren aan te wijzen die bijdragen aan het ontstaan van onderpresteren, namelijk afkomstig zijn uit een migrantengezin, het ontbreken van een veilige en emotioneel stabiele thuisomgeving, te hoge of te lage verwachtingen van de ouders ten aanzien van de begaafdheid van hun kind en te veel positieve aandacht op prestaties en talenten. Ook is het risico op onderpresteren bij (hoog)begaafde leerlingen groter wanneer ouders het gemis aan cognitieve uitdaging compenseren door thuis schoolse stof aan te bieden en wanneer ouders (onbewust) de negatieve attitude jegens school van hun kind versterken.

Factoren binnen de schoolsituatie
Verschillende factoren binnen de schoolsituatie die bijdragen aan het ontstaan van onderpresteren bij (hoog)begaafde leerlingen zijn: een gebrekkige signalering van (hoog)begaafdheid, een niet uitdagende leeromgeving vanaf de kleuterjaren, onvoldoende afstemming op de onderwijsbehoeften en een inadequaat leerstofaanbod. Ook loopt het (hoog)begaafde kind risico om te gaan onderpresteren wanneer de pedagogische-didactische aanpak van de school niet past bij de leerstijl en leereigenschappen van de (hoog)begaafde leerling. Andere factoren zijn onvoldoende aandacht voor meta-cognitieve vaardigheden, te strakke hantering van de onderwijsmethodes, te weinig ruimte voor creatief denken, te weinig differentiatie, te veel controle van de leerkracht over het leerproces, een docent die moeite heeft met schrappen van leerstof en niet aan het niveau van de (hoog)begaafde leerling aangepaste verwachtingen van de leerkracht over de leerprestaties.

In het volgende artikel over onderpresteren zal ik ingaan op het signaleren van onderpresteren. Heb je vragen over dit artikel, stuur me gerust een berichtje of mail naar info@vrijopgroeien.nl

 

Bron: Bouwmeester, S. (2017) Onderpresteren aanpakken bij (hoog)begaafde leerlingen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *